Sinds 2006 zijn Nederlandse scholen bij wet verplicht aandacht te besteden aan ‘actief burgerschap en sociale integratie’. Burgerschapsvorming moet jongeren de basiskennis, vaardigheden en houding bijbrengen die ze nodig hebben om nu en straks actief te kunnen meedoen in een pluriforme, democratische samenleving. Burgerschapsvorming is vastgelegd in de kerndoelen van de onderbouw en in de eindtermen voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. Burgerschapsvorming is geen apart vak. Alle schoolvakken moeten hieraan een bijdrage leveren, dus ook de bètavakken.
Burgerschapslessen in de bètavakken zijn gericht op het verwerven van ‘wetenschappelijke geletterdheid’: het vermogen van mensen om kritisch om te gaan met omstreden wetenschappelijke kwesties wanneer deze nu of later in hun leven voorkomen. Denk hierbij aan het vormen van een onderbouwde mening over vraagstukken m.b.t. klimaat, gezondheid, technologische innovaties enzovoort, en het volgen van de maatschappelijke discussie hierover.
ENGAGE is een Europees project dat lessen heeft ontwikkeld over actuele kwesties in de maatschappij. Onderzoek heeft uitgewezen dat leerlingen gemotiveerd worden door deze lessen en diverse relevante vaardigheden ontwikkelen, zoals: omgaan met strijdige informatie, afwegen van waarschijnlijkheid en risico, perspectiefwisseling, (morele) argumentatie, dialoog en reflectie. De lessen zijn voorzien van een docentenhandleiding, een PPT presentatie en diverse leerling materialen, dus direct klaar voor gebruik in uw klas. Hieronder kunt u dit lesmateriaal vinden, en een korte samenvatting.
Temperatuur stijging: Twee graden
Hierbij gebruiken de leerlingen hun kennis over aardse hulpbronnen en passen zij wetenschappelijke vaardigheden toe voor het bedenken van een manier om telefoonfabrikanten over te halen om milieuvriendelijke telefoons te ontwikkelen.
Muggen kunnen ziektes als malaria, knokkelkoorts en het zikavirus overdragen van mens tot mens. Is het misschien een optie om alle muggen die ziektes meedragen uit te roeien?
Leerlingen passen hun kennis toe over de invloed van astma op het gasuitwisselingssysteem en gebruiken dit om bewijs te onderzoeken en om te beslissen of dierproeven essentieel zijn voor de ontwikkeling van nieuwe astmamedicijnen.
Leerlingen passen hun kennis van de deeltjestheorie toe om te beslissen of uitgeademde nicotine de niet-rokers in de buurt kan bereiken en leren de risico’s te beoordelen.
In deze oefening beslissen leerlingen of ze het eens zijn met het verbod op fracken. Ze passen hierbij hun kennis van de eigenschappen van gesteente toe om te beslissen of de stoffen door het fracken in het water kunnen komen en leren ze hun meningen te rechtvaardigen.
Temperatuur stijging: Twee graden
In deze oefening passen leerlingen hun kennis van klimaatverandering toe in een nieuwe context.
In deze oefening beslissen de studenten of ze het dagelijks vitamine D-supplement nodig hebben, op basis van hun dieet en blootstelling aan zonlicht.
In deze oefening zullen de leerlingen een toekomstige (fictieve) beperking op hun elektriciteitsgebruik in huis overwegen.
Zou een oud virus het menselijk ras kunnen vernietigen? In deze oefening leren studenten hoe ze bronnen kunnen onderzoeken om feiten uit de wetenschap te onderscheiden van fictie.
In deze oefening zullen leerlingen het bewijs voor de oorzakelijke verbanden tussen suikerconsumptie, obesitas en ziekte gebruiken om de voor- en tegenargumenten af te wegen betreffende het verbod op de verkoop van suikerhoudende dranken aan kinderen onder de 18 jaar.
In deze oefening gaan leerlingen aan de slag als onderzoekers voor een tv-programma en bereiden ze een rapportage voor over de bewering dat zonnebanken huidkanker veroorzaken.
De leerlingen hebben een keuze: een elektrische auto kopen, een waterstofauto kopen, of een auto die rijdt op biodiesel. Wat is het beste? Leerlingen overwegen de opties en kiezen een winnaar.
In deze oefening passen leerlingen hun kennis van bestuiving toe om te bespreken waarom de opbrengsten van cacao afnemen.
Leerlingen gebruiken hun kennis van chemische reacties om de verbrandingsproducten van een dieselmotor te voorspellen. Vervolgens ontwikkelen ze hun communicatievaardigheden, door middel van een korte video waarmee zij autokopers overtuigen geen dieselauto’s te kopen.
In deze oefening zullen leerlingen een menukaart voor de schoolkantine maken, die naast gebruikelijke gerechten ook smakelijke opties met insecten bevat. Kunnen ze overtuigende communicatie en hun kennis van natuurlijke bronnen gebruiken om leerlingen te laten kiezen voor insect alternatieven?
Werken aan digitale geletterdheid met historische bronnen – PLG TranskribusDigitale geletterdheid is tegenwoordig een van de basisvaardigheden in het curriculum. Het gebruik van AI en machine learning neemt snel toe, maar veel docenten vragen zich nog af hoe ze deze technologieën concreet kunnen inzetten in hun eigen vaklessen. Hoewel de meeste leraren, en leerlingen, bekend zijn met het genereren van teksten via LLM-programma’s als ChatGPT en Copilot, zijn de mogelijkheden van LLM-programma’s voor het toegankelijk maken van historische bronnen minder bekend. Dankzij Handwritten Text Recognition (HTR) is dat nu veel beter mogelijk. Eén van de meest gebruiksvriendelijke platforms die het onderwijs en onderzoek toegang biedt tot deze technologie is Transkribus.
Transkribus wordt in het voortgezet onderwijs nog nauwelijks ingezet. Met dit project willen we de kennis en ervaring die aan de Universiteit Leiden is opgedaan met Transkribus vertalen naar leermateriaal dat geschikt is voor middelbare scholen en vrij beschikbaar stellen als open leermateriaal. In de te ontwikkelen lessen maken de leerlingen niet alleen kennis met authentieke historische bronnen, maar krijgen ze eveneens een laagdrempelige introductie in de werking van machine learning. Op die manier leren zij bewuster en kritischer omgaan met deze technologie.
In dit project werkt het ICLON samen met docenten en onderzoekers van de Faculteit Geesteswetenschappen, de Universitaire Bibliotheken Leiden en Erfgoed Leiden.* In een professionele leergemeenschap van vier bijeenkomsten word je meegenomen in de achtergrond van AI en Large Language Modellen en ga je zelf aan de slag met Transkribus en authentieke bronnen en geschriften uit de collecties van de Universitaire Bibliotheken Leiden en Erfgoed Leiden.
Ben je docent in het voortgezet onderwijs en lijkt het je interessant om in je onderwijs te werken met authentieke historische bronnen of je te verdiepen in de mogelijkheden van AI en machine learning voor historisch onderzoek, dan is deze PLG interessant voor jou.
Wil je meedenken en mee-ontwerpen aan deze nieuwe lessen, dan nodigen we je van harte uit om je aan te melden. Er geldt een maximum van 20 deelnemers.
* Met bijdragen van Alma Kuijpers (ICLON), Nick Tomberge (ICLON), Bram Caers (FGW), Peter Verhaar (UB) en Susan Suèr (Erfgoed Leiden).
Datum, Tijd & Locatie
maandag 19 januari 2026, 14.15-17.00 uur
Universiteitsbibliotheek
Vossius-zaal (2e verdieping),
Witte Singel 27
Leiden
De volgende drie bijeenkomsten vinden ook plaats op een maandagmiddag en worden in overleg met de deelnemers ingepland. Deze zullen plaats vinden in de periode tussen februari en mei 2026.
Ontwerp zelf effectief lessen met AI
Met aansluitend het Bètacoördinatorenoverleg
Krijg inzicht in de mogelijkheden van AI in het onderwijs en ga zelf aan de slag met praktische tools om zelf lessen te ontwerpen. Je krijgt als docent een stappenplan en praktische handvatten om AI-tools vooral ook veilig, effectief en duurzaam in te zetten.
Workshop effectief lessen ontwerpen met AI – Bart Giethoorn (Natuurkunde docent en oprichter Alfie)
In deze workshop leer je hoe je met AI betere en afwisselender lessen kan maken en geven. Hiervoor kijken we niet alleen naar de beste AI-gereedschappen, maar ook naar de didactiek die hierdoor mogelijk wordt gemaakt. We kijken zowel naar algemene tools (zoals ChatGPT) als naar gereedschappen die specifiek voor het onderwijs zijn gemaakt (zoals openalfie.nl). Een interactieve workshop met veel praktische werkvormen!
Programma
15:45 – 16:00 uur inloop
16:00 – 16:15 uur welkom en inleiding generatieve AI
16:15 – 17:45 uur workshop effectief lessen ontwerpen met AI
17:45 – 18:30 uur buffet voor alle docenten
18:30 – 19:00 uur rondleiding Stanislas
19:00 – 20:00 uur Bètacoördinatoren overleg voor betacoördinatoren
Locatie: Stanislas vmbo mavo Delft, Krakeelpolder 1